او بایزید بسطامی، شیخ خرقانی و منصور حلاج را پیام‌آور این میراث کهن می داند و بر این باور است که سرچشمه این حکمت در ایران باستان و حتی قبل از زرتشت بوده است.

دکتر هوشنگ طالع در مقاله ای به گفته شیخ اشراق اشاره می کند که حکمای خسروانی یا خسروانیون را عارفانی می داند که حقایق را پس از ادراک از راه کشف و شهود، به زبان راز و در پوشش «نور و ظلمت»، بیان کرده‌اند. سهروردی هرگز عقل را تنها مرجع شناخت نمی دانست بلکه عرفان را شریف ترین و بلندمرتبه ترین مرحله شناخت می شناسد.

دکتر عبدالحسین زرین کوب نیز با توجه به  پیوندی که سهروردی میان حکمت خسروانی و تصوف برقرار کرده است،زرتشت  را «صوفی باستانی ایران»، شناخته است.

جسارت سهروردی به جایی ختم می شود که متعصبان حلبی خون او را مجاز شمردند و در سن 38 سالگی در زندان جان سپرد.

منابع:

خسروانیون و حکمت خسروانی-دکتر هوشنگ طالع

جستجو در تصوف ایران-دکتر عبدالحسین زرین کوب

هر یک از حروف تشکیل دهنده صوفی بیانگر معنایی است: حرف «ص» بیانگر صبر و صفا و صدق، حرف «و» نشانه وفا و ودود(به معنای دوست)، حرف «ف» بیانگر فقر و فنا و حرف «ی» نشانه یکرنگی است.

به بیان دیگر، صوفی  کسی است که نیروی خود را در راه معشوق صرف می‌کند تا  در طلب حق از خود مهاجرت گزیند، زیرا می‌داند اگر نیروی خود را نه در طریق حق بکار اندازد بی شک در راه باطل هدر خواهد رفت. بنابراین کار صوفی در جهت سازندگی و کارهای مفید اجتماعی است و بدینوسیله بر عطای حق ارج می‌نهد و ناسپاسی نمی‌کند . به عبارت دیگر ” صوفی عاشق حق است و میخواهد که او را خدمت کند. بهترین راه خدمت به حق خدمت به خلق است. او می‌کوشد که برای اثبات ارادت خود به حق خدمتگزار خلق باشد و بدون توجه به پاداش معنوی یا مادی این خدمت را به جان و دل، بی تظاهر و ریا می‌پذیرد و می‌داند”. صوفی همیشه در حال یاد کردن از حق است. ” صوفی ظاهرش با خلق است و باطنش با حق. تن و جانش با مردم است و دلش از آنان گم. به ظاهر با همه آشنا است و در باطن از همه بیگانه. در اشکارا همه را می‌پذیرد، اما در نهان جز محبت حق قرار نمی‌گیرد. صوفی در حالی که در جمع است تنها است”.

روایتی از علی (ع) نقل شده است که می فرماید: “صوفی کسی است که برای خلوص خویش و گذشتن از زندگی زمینی، پشمینه می پوشد. طلا و سنگ و نقره و خاک از نظر او یکی است و اگر چنین نباشد، سگی از کوفه بهتر از هزار صوفی متظاهر است”.

منابع:

صوفی کیست؟- دکتر جواد نوربخش

سماع-جواد تهرانیان

از طرف دیگر فتوت بر پایه مروت استوار است، بدین معنی که مروت مقدمه فتوت است و تا اصول مروت مراعات نشود اساس فتوت استوار نگردد. همچنان که در فتوت نامه سلطانی آمده است:” مروت جزوی است از فتوت؛ چنانچه فتوت جزوی است از طریقت”. انصاف از خود دادن  مروت است،  و انصاف دادن و انصاف ناستادن فتوت.

در متون صوفیه تعاریف گوناگونی از مروت، فتوت و جوانمردی آمده است (رجوع به رسائل جوانمردان، فتوت نامه -دکتر محمد فیاض، تذکرة الاولیا و …)به طور کلی تعاریف این سه در زیر خلاصه میشود:

مروت شفقت به خلق و یاری دادن به نیازمندان است.

فتوت چشمپوشی از لغزش های دیگران با انصاف دادن و از آزار خلق نرجیدن و نرجاندن و در همه حال همه را بر خود مقدم دانستن است.

و جوانمردی آن است که با جان و دل خود را پای بند خدمت و آسایش دیگران کنی و در عمل انصاف بدهی و انصاف نخواهی و رنج خود را در راحت خلق پذیرا باشی.

باشد که در این دنیای امروز رنگی از فتوت و جوانمردی بر خود ببندیم!

منبع : جوانمردی نوشته دکتر جواد نوربخش

به تقل از لغتنامه دهخدا

ای خوشا خرقه و خوشا کشکول

شیخ بهایی